چند روزی است که خبری عجیب در شبکه‌های اجتماعی حسابی داغ شده. ظاهراً شرکت‌های هوش مصنوعی، کتاب‌های فیزیکی را می‌خرند، اسکن می‌کنند و بعد خرد می‌کنند. انتروپیک (سازنده کلود) با پروژه‌ای به نام «پاناما» میلیون‌ها کتاب را نابود کرده است. اما چرا و چگونه؟ در این مقاله، به بررسی این ماجرای پرحاشیه می‌پردازیم.

 

«پروژه پاناما» چیست و چرا کتاب‌ها نابود می‌شوند؟

«پروژه پاناما» یک عملیات مخفیانه از سوی شرکت انتروپیک بود . در این پروژه، کتاب‌های فیزیکی با دستگاه‌های هیدرولیک بریده می‌شوند تا عطفشان جدا شود . بعد صفحات با سرعت بالا اسکن می‌شوند و اصل کتاب برای همیشه نابود می‌گردد .

هدف اصلی از این کار، به دست آوردن «متن‌های پاک» برای آموزش هوش مصنوعی است. یعنی متن‌هایی که قبل از سال ۲۰۲۲ نوشته شده‌اند و با محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی آلوده نشده‌اند . جالب اینجاست که انتروپیک یک سال بیش از چند ده میلیون دلار برای این کار هزینه کرده است .

 

چرا کتاب‌های قبل از ۲۰۲۲ اینقدر ارزشمندند؟

این روزها بیش از نیمی از محتوای منتشرشده در اینترنت توسط هوش مصنوعی تولید می‌شود . وقتی هوش مصنوعی با خروجی‌های خودش آموزش ببیند، دچار «فروپاشی مدل» می‌شود و کیفیتش به شدت کاهش می‌یابد . به همین دلیل، کتاب‌های چاپی قبل از سال ۲۰۲۲ به عنوان تنها منبع «انسانی خالص» شناخته می‌شوند .

فروشندگان کتاب‌های دست دوم هم گزارش داده‌اند که خریدهای عجیب و عمده از کتاب‌های نادر و تخصصی افزایش یافته است . یک فروشنده گفته که فروش هفتگی‌اش از ۲۰ کتاب به صدها کتاب رسیده و پنج برابر شده است .

 

واکنش‌ها؛ از کتاب‌سوزی فارنهایت ۴۵۱ تا انتقاد ایلان ماسک

این خبر با واکنش‌های تند و گسترده‌ای در شبکه‌های اجتماعی همراه شده است. خیلی‌ها این کار را به کتاب‌سوزی در رمان معروف «فارنهایت ۴۵۱» تشبیه کرده‌اند . نگرانی اصلی از بین رفتن نسخه‌های نادر و کمیاب است که ممکن است دیگر هرگز پیدا نشوند .

ایلان ماسک هم به این ماجرا واکنش نشان داده و از تیم هوش مصنوعی خود خواسته کتاب‌های نادر را بدون آسیب و با روش‌های غیرمخرب اسکن کنند . این تفاوت رویکرد، نشان‌دهنده دو راه متفاوت در صنعت هوش مصنوعی است.

 

جنبه حقوقی ماجرا؛ چرا این کار «قانونی» است؟

یک قاضی فدرال آمریکا این روش را «استفاده منصفانه» تشخیص داده است . استدلال او این بوده که کتاب‌ها به صورت قانونی خریداری شده‌اند و پس از اسکن، نسخه فیزیکی نابود می‌شود . به عبارت عجیب‌تر، نابود کردن کتاب، آن را از نظر قانونی امن‌تر می‌کند چون نسخه اضافی برای توزیع وجود ندارد .

البته انتروپیک به خاطر دانلود غیرقانونی ۷ میلیون کتاب از سایت‌های دزدی ادبی، مجبور شده ۱۵ میلیارد دلار جریمه بپردازد . این یعنی «خریدن و نابود کردن» قانونی است، اما «دانلود رایگان» نه!

 

جمع‌بندی؛ تقابل سود و اخلاق

این ماجرا یک سوال بزرگ پیش روی ما می‌گذارد: آیا پیشرفت فناوری ارزش نابودی میراث مکتوب بشری را دارد؟ انتروپیک با این کار، کتاب‌ها را به «سوخت» برای ماشین‌های خود تبدیل کرده است . شاید این کار از نظر قانونی درست باشد، اما از نظر اخلاقی و فرهنگی، جای سوال دارد.

نکته مهم این است که این کتاب‌ها، به‌ویژه نسخه‌های نادر و قدیمی، فقط متن نیستند. آنها بخشی از هویت و تاریخ فرهنگی ما هستند و نابود کردنشان، چیزی فراتر از یک معامله تجاری است. شاید زمان آن رسیده که برای استفاده از داده‌های انسانی، قوانین شفاف‌تر و اخلاقی‌تری وضع کنیم.